İdeolojik sebeplerle şehir adı değiştirilirdi

Şehir isimlerinin bazısının çok eski tarihi menşeleri vardır. Şehirler milletler ve kültürler arasında el değiştirdikçe isimleri başkalaşır veya tamamen değişir. Osmanlılar eski medeniyetlere ait isimlerden ürküntü duymamışlar, ekseriya onu kendi lisanlarının fonetiğine uydurmuşlardır.

Fakat siyasi ve sosyal şartlar değişince, bu isimler kimilerini ürkütmüş veya rahatsız etmiştir. Bu ve başka sebeplerle Türkiye’de çok sayıda vilayet ismi sonradan resmen değiştirilmiştir. Kaza ve köy isimlerinde de çok sayıda değişiklik yapılmıştır.

1916 yılında başlayan bir furya ile 30 bine yakın şehir, kasaba ve köy ismi, Türkçe olmadığı bahanesiyle yahut Osmanlıları ve eski kültürü hatırlattığı gerekçesiyle değiştirilmiş, ama bazısı çok gülünç olan bu yeni isimlerin de çoğu halk tarafından hüsnü kabul görmemiştir.

Adana

1933’te Adana’nın adı Seyhan yapıldı. 1956’da tekrar Adana ismine dönüldü. Hitit ziraat ilahı Adanus yahut Adonis’den geldiği söylenir.

Adıyaman

Malatya’nın Hısnımansur (Mansur Kalesi) kazası ismini Emevi kumandanından alır. Kale şimdi baraj altında kalmıştır. Kasabanın ismi 1926’da Adıyaman’a çevrildi. Bunun da Türkçe Yediyaman’dan yahut Arapça Vadileman’dan (aydınlık vadi) geldiği söylenir. Şehir üç cihetten derin ve dik vadilerle çevrilidir.

Afyon

Karahisarısahip vilayeti, Afyonkarahisarı diye anılmaya başlanmış iken, zamanla Afyon demek adet oldu. Öteden beri en fazla afyon ziraati burada yapılırdı. 2005’te şehrin ismi resmen Afyonkarahisarı yapıldı. Afyon (ophium) Yunancadır.

Ağrı

1926’da Karaköse kasabası vilayet yapıldı. İsmini Celayir şehzadesi Bayezid’den aldığı zannedilen ve o zamana kadar sancak (vilayet) merkezi olan Bayezid de kaza olarak buraya bağlandı. Adı da Doğubayezid yapıldı, halbuki Batıbayezid yoktur. Karakilise’nin adını 1919’da Kazım Karabekir değiştirerek Karaköse yapmıştır ki bir manası yoktur. Bu isim 1938’de Ağrı’ya çevrildi.

Artvin

Artvin vilayetinin adı Gürcüce bağlık manasına Livane iken, 1925’te Artvin kullanılmaya başlandı. Artvin ve Rize birleştirilip Çoruh vilayeti kuruldu. Sonra Rize ayrıldı. Çoruh adı 1956’da Artvin’e döndürüldü. Artvin, Gürcüce Artavani’den gelir ki, Zerdüşt azizi Arta’nın yeri demektir.

Balıkesir

Karesi vilayeti 1926’da Balıkesir yapıldı. Şehrin balı, kesîr (yani çok) olmadığına göre, Paleokastro (Eski Hisar) kelimesinin halk dilindeki (Balıkhisar) halinden gelir.

Bilecik

Osmanlı Devleti’nin kurulduğu belde olan Ertuğrul vilayetinin ismi 1926’da Bilecik yapıldı. Antik çağda ismi Belekoma idi. Vilayetin merkez kazası idi. Osmanlılarda bazı vilayetlerle vilayet merkezinin ismi aynı değildir.

Bingöl

Genç vilayetinin merkezi 1926’da Şeyh Said ayaklanması üzerine harap olunca, Çapakçur köyü vilayet oldu; adı da Bingöl yapıldı. Genç, kaza olarak buraya bağlandı. Güya çevredeki irili ufaklı krater gölleri bu isme ilham vermiştir.

Bursa

Eski ismi Sultan I. Murad’dan dolayı Hüdavendigar idi. Bursa ismi, Bitinya Kralı Prusias’tan gelir. Bursa, vilayetin merkezi idi.

Çankırı

Antik şehir Kangra’dan gelen Kângırı ismi, 1925’te Çankırı’na dönüştürüldü.

Çanakkale

1920’de Çanakkalesi köyü vilayet merkezi yapılarak Biga ve Gelibolu vilayetleri buraya bağlandı. Biga vilayetinin eski ismi Kale-i Sultaniye, Sultan Fatih’in Anadolu yakasında yaptırdığı Çimenlik Kalesi’nden gelir. Burçları çanağa benzetilen kalenin etrafında Çanak köyü teşekkül etmişti.

Diyarbekir

1937’de Diyarbekir ismi, Ergani’deki bakır madeninden dolayı Diyarbakır’a dönüştürüldü. Diyarbakır, Arapça, Farsça ve Türkçe garip ve manasız bir kelimedir. Zira isim terkibinin ters oluşu Türkçe’ye aykırıdır. Diyarbekir ismi, Bekr bin Vâil kabilesinden veya Bakire Meryem Manastırı manasına Deyribekr’den gelir.

Elazığ

Harput vilayetinin merkezi olarak, adını şehrin kurucusu Sultan Aziz’den alan Elaziz, 1937’de Elazığ yapıldı ki, Türkçe’de bir manası yoktur. Elazık diye yakıştırsalar da Türkçe kaidelerine aykırıdır. Diyarbakır ve Hatay ile beraber Türkiye’de tarihî ve ilmî bir esasa dayanmayan trajikomik üç vilayet isminden biridir.

Gaziantep

Aslı Ayıntab iken, Fransız muharebelerindeki rolü sebebiyle 1921’de Gaziayıntap yapıldı. Halkın Antep söylenişine göre zamanla Gaziantep’e dönüştü. Ayntab, Osmanlıcada parlak göze demektir ki antik çağdaki ismi Hamtap’tan geldiği söylenir.

Hakkâri

Hakkâri vilayetinin merkezi Çölemerik kasabası iken, 1924’ten itibaren vilayetin ismi olan Hakkâri diye anıldı. Arap Hakkâr aşiretinden gelir.

Hatay

Antakya ve İskenderun Suriye’ye bağlı iken, 1939’da hiçbir manası olmayan Hatay ismiyle Türkiye’ye ilhak olundu. Hatay diye bir Türk boyu yoktur.

Isparta

Bir ara Hamidoğullarının payitahtı olmuş Hamidabad sancağının merkezi Isparta kasabası idi. 1923’te vilayetin ismi Isparta oldu. Barida antik şehrinden gelir.

Kırklareli

Kırkkilise iken, içinde kilise geçmesi hoş karşılanmadığı için olsa gerek, 1925’te Kırklareli yapıldı. Kırklar, tasavvufta kırk evliyayı sembolize eder. Ama ilk zamanlar halkının çoğu gayrı müslim olan vilayette ne kırk evliya ne de kırk tane olan başka bir sembol vardır.

Kocaeli

İzmit ismi 1922’de Kocaeli adını aldı. Halbuki öteden beri Kocaili vilayetin, İzmit ise vilayet merkezi olan kazanın ismidir. Kocaili ismi, 1331’de şehri fetheden Akçakoca Bey’in hatırasıdır. İl, el olmuştur. İçil’in İçel olduğu gibi.

Manisa

Saruhan vilayetinin ismi 1926’da Manisa yapıldı. Aslında Manisa, Saruhan vilayetinin merkezi idi. Antik Magnesia şehrinden gelir. Saruhan ismi eskiden buraya hâkim beylikten gelir.

Maraş

Maraş ismi Fransız muharebelerindeki rolü sebebiyle Gaziantep’e nazire olarak 1973’te Kahramanmaraş yapıldı. Hitit kumandanı Maraj’dan gelir. Araplar Mer’aş yapmıştır.

Mersin

Mersin, 1933’te İçel vilayetinin merkezi oldu. Tarihi İçil (İçel) adı 2002’de Mersin’e dönüştürülerek terk edildi. İsmini mıntıkada bolca yetişen mersin ağacından aldığı rivayet olunur.

Muğla

Menteşe vilayetinin ismi 1926’da Muğla yapıldı. Aslında Muğla menteşe vilayetinin merkezi idi. Antik çağdaki ismi Mobolia idi. Menteşe ismi eskiden buraya hâkim beylikten gelir.

Osmaniye

Hacıosmanlı köyü, Osmaniye adıyla Cebelibereket vilayetinin merkeziydi. 1933’te kaza yapıldı. 1996’da tekrar vilayet olunca Osmaniye diye anıldı.

Rize

Lazistan vilayetinin merkezi Rize iken, 1925’te Lazistan terk edilerek Rize ismi kullanılmaya başlandı. Rize, Rumca yamaç demektir.

Sakarya

İzmit’e bağlı Adapazarı kazası 1954’te Sakarya adıyla vilayet yapıldı. Bugün çokları bu sebeple Sakarya muharebesinin Adapazarı’nda cereyan ettiğini zanneder. Sakarya nehrinin iki kolu arasında bir ada gibi kaldığı ve üzerinde mıntıka pazarı kurulduğu için Adapazarı denirdi. Eskiden yalnızca Ada diye anılırdı. Harem’de “Haydi Ada’ya bir iki” diye bağıran dolmuş değnekçilerini ilk işittiğimde garibime gitmişti.

Samsun

Canik vilayetinin ismi 1926’da Samsun olarak değiştirildi. Samsun, vilayet merkezinin adıydı. Antik çağdaki ismi Amisos idi. Canik, ismini mıntıkadaki dağlardan alır.

Şebinkarahisar

Şarkikarahisar (Karahisarışarki) Sivas’ın kazası iken 1923’te vilayet merkezi yapıldı. Tarihi kalesinden dolayı bu isimle anılırdı. Garbikarahisar, yani Afyon’dan ayırmak için Şarki sıfatı eklenirdi. 1926’da ismi güya şeb (şap) madeninden dolayı Şebinkarahisar’a çevrildi. Geçirdiği yangın sebebiyle ehemmiyetini kaybetti. Vilayet vasfı taşımadığı gerekçesiyle 1933’te kaza yapılıp hiçbir tarihî ve kültürel bağı bulunmayan Giresun’a bağlandı.

Urfa

Urfa’nın adı, Antep ve Maraş gibi, Fransız muharebelerinden dolayı 1984’te Şanlıurfa olarak değiştirilmiştir. Süryanice suyu bol manasına Orha kelimesine Araplar Ruha demişler; Türkçe’de r harfi ile bir kelime başlamadığı için Urfa’ya dönmüştür.

Tekirdağı

Tekfurdağı ismi, Bizans’ı hatırlattığı için, 1926’da Tekirdağı yapıldı.

Tunceli

Merkezi Hozat olan Dersim vilayeti 1926’da kazaya dönüştürülerek Elaziz’e bağlandı. 1936’da Tunçeli vilayeti kurularak Kaman köyü vilayet merkezi yapıldı. Memlekette tunç madeni olduğu meçhuldür. Ama bazıları ismin, şehir üzerine indirilen devletin “tunç elinden” geldiğini söyler.

Yalova:

Eski ismi suyunun bolluğundan Yalakabad idi. 1931’de zamanın reisicumhuru tarafından Yalıova’ya çevrildi. Sonra aradaki ı harfi düşerek Yalova’ya dönüştü.

Yozgat

Bozok vilayetinin ismi 1926’da Yozgat olarak değiştirildi. Davar üretmek manasına gelen Yozgat, bir Türkmen aşiretidir. Sancağın merkezinin ismiydi.