Sual
Sultan Abdülhamid’in Mithat Paşa’yı teslim etmek mukabilinde Fransa lehine Tunus’tan vazgeçtiği doğru mudur?
Cevap
1881 tarihine gelindiğinde Tunus yaklaşık iki asırdır muhtar ve neredeyse müstakil bir Osmanlı eyaleti idi. Fransa buraya göz dikmişti ve müttefikleri ile buraya el koymak üzerine gizlice anlaşmıştı. 1877 Osmanlı-Rus harbinde Osmanlı İmparatorluğu’nun müşkül vaziyete düşmesini fırsat bilerek ve bir bahane uydurarak Tunus’u işgal etti. 12 Mayıs 1881’de Tunus Beyi, kendisine zorla imzalatılan Bardo Anlaşması ile Tunus’ta Fransız hakimiyetini tanıdı, ama Fransızlar siyaset icabı kendisini göstermelik olarak hükümetin başında bıraktılar. Mithat Paşa, İzmir valisi iken Sultan Aziz’in katli ile alakalı tahkikatta ifadesinin alınması istenince endişelenip Fransız konsolosluğuna sığındı. Bu utanç verici hadise üzerine hükümet kendisini can ve mahkeme teminatı vererek talep etti. Fransa da 17 Mayıs 1881’de adi bir suç olduğu gerekçesiyle iade etti. Bu, Bardo anlaşmasından beş gün sonradır. Bazıları der ki, Fransızlar, Osmanlı hükümeti ile iyice çatışmamak için bu talebi kabul etti. Daha da ileri giden bazı İttihatçılar der ki, Sultan Hamid, Mithat Paşa’nın teslimi mukabilinde Tunus’tan vazgeçmiştir. Bu, Sultan Hamid hakkında İttihatçıların ortaya attığı nice açık yalandan biridir. Osmanlı hükümetinin Tunus’u koruyacak ve Fransızlarla muharebe yapacak hali yoktu. Ama Tunus’un işgali Lozan Muahedesi’ne kadar Osmanlı hükümeti tarafından tanınmamıştır. Avrupa’nın bunu kabul etmeyeceğini ve Fransızların elbet bir gün Tunus’u kan dökülmeksizin terk edeceğini ummuştur. Fransa ise, Tunus’un iki asırdan beri bir Osmanlı eyaleti olmadığını ve Tunus hükümeti ile yaptıkları anlaşma gereğince burada bulunduklarını, Osmanlı hükümetinin bir hakkının olmadığını her fırsatta dile getirmiştir.
Alakalı Başlıklar