Sual:
Diyanet İslam Ansiklopedisi'ne ne derece itibar edilir?Cevap:
Diyanet İslam Ansiklopedisi, yeni tarihli oluşu ve geniş imkânları ile mühim bir proje teşkil eder. Ancak kurucu kadronun modernist ve selefi zihniyeti, ansiklopediye de ciddi aksetmiş haldedir. Osmanlı ilim ananesi geri plana itilmiştir. Ansiklopedi yazarlarından İsmail Kara, yola çıkarken üzerinde tartışılmış ve uzlaşılmış bir ana felsefeye sahip olmadığını, işin büyük ölçüde “kervan yolda düzülür” mantığıyla yürütüldüğünü söyler.Ansiklopedi bir yandan milliyetçi-muhafazakâr bir çizgiyle Osmanlı tarihini, mimarisini ve musikisini yüceltirken, diğer yandan Osmanlı’nın din ve ilim telakkisini geri planda bırakır. Bu iki çizgi birbiriyle tezat halindedir ve tarih telakkisini havada bırakmaktadır.
XII. asırdan sonra İslam dünyasında ilim ve felsefenin durakladığı istikametindeki oryantalist tez, kurucu kadro tarafından da kabullenilmiştir. Bu sebeple Selçuklu ve Osmanlı devirleri taklit, tekrar, şerh ve haşiye devri olarak görülmüş ve Osmanlı ulemasının katkıları hak ettiği derinlikte işlenmemiştir.
Madde uzunluklarında dengesizlik hakimdir. Seyyid Kutup, Mevdudi ve Humeyni gibi modern dönem isimlerin maddeleri; Elmalılı Hamdi Yazır, Ahmet Hamdi Akseki ve Ömer Nasuhi Bilmen gibi yerli alimlerin maddelerinden daha uzundur. Türkiye için çok ehemmiyetsiz bir mesele etraflı ve derinlemesine ele alınırken, daha ehemmiyetli maddeler kısa kesilmiş, sathi yazılmış yahut ehline yazdırılmamıştır. Bazı tali veya mahalli ehemmiyeti haiz şahıslara geniş yer ayrılırken, çok daha kritik bazı mefhum ve isimlerin kısa geçildiği, hatta ihmal edildiği görülür.
Maddelerde, yazarların zihniyetinden gelen subjektiflik hakimdir. Fikriyatını beğendiği şahsı yazan yazar, tenkitleri ve kusurları görmezden gelmiştir.
Maddelerin büyük ekseriyeti mevcut malumatın sistemli bir hülasasıdır. Yeni bir teorik çerçeve veya analitik bakış açısı inkişaf ettirmekten ziyade mevcut kaynakların nakliyle iktifa edilmiştir. Bazı mefhum ve kişiler karıştırılmış, bazı maddeler atlanmıştır.
Bazen bilhassa oryantalistlere mesafeli, hatta reddiyeci ve müdafacı bir tavır hakimken, bazen tamamen oryantalizmin suyuna gidilmiştir. Maddeler mevcut kadro ile veya ahbap-çavuş münasebeti çerçevesinde, bazı ilahiyatçılara ek gelir olması gayesiyle ihale edilmiş, ortaya fiyasko çıkmıştır.
Ansiklopedinin neşri 1988’den 2013’e kadar 25 seneye yayılmıştır. Bu sebeple ilk ciltler ile son ciltler arasında ciddi metot farkları meydana gelmiş, bazı maddeler sathi ve yavan kalmış, aktüalitesini kaybetmiştir.
Müessesenin idaresinde ve işleyişinde diyanet ile ilahiyat camiasının zaman zaman sığlaşan bürokratik telakkisinin ve sağcılıkla Müslümanlık karışımı tavrın tesiri görülür.
DİA, Batı’daki 1954’ten itibaren neşredilen ve alternatif olarak gördüğü Encyclopaedia of Islam ile ciddi farklar taşır. DİA, İslamiyeti yaşayan bir çevrede yazılmıştır. EI ise dışardan bakıştır. DİA, klasik İslami ilimlerin mefhumlarını merkeze alır. Nakil, tahkik ve sistemli ihtisar ön plandadır. EI ise tarihi-tenkidi metot, filolojik tahlil, antropoloji ve modern sosyal ilim teorilerini kullanır. DİA, Kur’an ve sünnetin otoritesini kabul eder. EI için bu mevzubahis değildir. DİA, ansiklopedik, müdafaacı ve hürmetkar bir lisan kullanır. EI ise soğuk, mesafeli, tenkitçi bir üslup kullanır. DİA daha çok Türkiye, EI Arap alemi merkezlidir.