Gelişmiş Arama İçin Tıklayınız!

Cevap: 

İslamiyet’in ilk asırlarda farklı coğrafyalara yayılmasını sadece “o günün dünya dinamiklerine hitap etmesi ve taze bir din olması” ile izah, tarihî vakıaya eksik bakmaktır. Zira Hicaz coğrafyasının bedevî ve kabilevî dinamikleri ile bin yıllık imparatorluk ananesine sahip Fars dünyasının, bozkır kültüründen gelen Türklerin ve kast sistemine dayalı Hindistan’ın dinamikleri birbirinden tamamen farklıydı. İslamiyet bu bambaşka dünyalara; lokal bir zamana sıkıştığı için değil, insan fıtratına ve zaman üstü küllî hakikatlere hitap ettiği için yerleşebilmiştir.

Sualinizde dile getirdiğiniz tereddütler, aslında sadece bugünün medrese talebesinin değil, son iki asırdır modern dünyayla yüzleşen İslam dünyasının en temel zihnî imtihanıdır.

İslamiyetin iki unsuru olan akaid/kelam ve ahlak/ fıkıh üzerine birçok eser kaleme alınmış; bunların bir kısmı medrese müfredatına dahil edilirken, bir kısmı ileri okumalar için kaynak olmuştur. İslamî ilimler nasslar üzerine inşa edilmekle beraber, karşılaşılan yeni hadiselere ictihadî faaliyetlerle tatbik imkânı bulunmuş ve bu dinamik mekanizma Osmanlı’nın son devrine kadar işletilebilmiştir.

Bugün bir talebenin klasik medrese kitaplarına bakıp “Bu din bugünün dünyasına hitap etmiyor” zehabına kapılmasının ilk sebebi, âlet ve usul ilimleri ile cüzî meseleleri birbirine karıştırmasıdır. Medreseler, kendi devirlerindeki ilmî müktesebat için zihnî bir altyapı kurarken; Avrupa’da Liberal Arts denilen ve insan zihnini doğru düşünmeye hazırlayan ilimleri müfredatının merkezinde tutuyordu: Trivium (grammar, logic, rhetoric) karşılığında sarf/nahiv, mantık, belâgat; Quadrivium (arithmetic, geometry, music, astronomy) karşılığında ise hesap, hendese, musiki ve heyet. Nitekim bugün dünyada hâlâ en üst seviye elit eğitim veren İngiltere’deki Eton Koleji gibi müesseseler, talebelerine doğrudan teknik ezber yüklemek yerine bu klasik müfredatı takip etmektedir. Dolayısıyla klasik usul, zihni hakikate ulaştıran bir metottur; eskimez.

Bugün yaşadığımız bu zihnî kriz yeni değildir; kökü Osmanlı’nın son devrine dayanır. Avrupa’nın maddi ve teknik sahada ileri gitmesiyle beraber, Fransa gibi devletlere tahsile giden birçok talebe, oranın fen bilgilerini alırken pozitivist felsefeyi de Osmanlı topraklarına ithal etmiştir. Bu vetirede bazı entelektüeller ve âlim geçinen kimseler, geri kalmışlığın teşhisinde büyük bir hataya düşerek suçu İslami ilimlere atmış ve hatta fıkıhta Mültekâ’ya, usûlde Mir’ât’a tâbi olmamızı maddi geriliğimizin sebebi olarak görmüşlerdir.

Halbuki Osmanlı, maddi meseleleri tespitte gecikmiş değildi; bilakis çok dinli, çok dilli ve kozmopolit bir coğrafyayı fıkhın sağladığı esneklikle asırlarca adaletle idare etmişti (ki bu idare tarzındaki muvaffakiyet bugün dahi modern akademide hukuk çoğulculuğu araştırmalarına mevzu olmaktadır). Osmanlı’yı sarsan şey fıkıh usulünün yetersizliği değil, Fransız İhtilali sonrası dünyayı saran tek tipçi ulus-devlet zihniyeti ve Batı’nın iktisadi/askeri tahakkümüydü.

“Bilim, felsefe ve rasyonalizme karşı nasslar nasıl tercih edilecek?” sualinizin en kritik noktası burasıdır. İlerlemeci ve pozitivist kabullerle şekillenen modern zihin dünyamız, insanlığın hep “daha iyiye ve daha doğruya” gittiğini empoze eder. Evet, teknik ve maddi sahada ciddi ilerlemeler kaydedilmiştir; ancak insanı, varlığı ve hayatın gayesini anlama noktasında modern dünyanın ilerlediği söylenemez.

İslamiyet on dört asır evvel ortaya çıkmış olsa da muhatap olduğu insan, aynı insandır: Üzülen, sevinen, hırslanan, zulmeden, adalete ve mana arayışına muhtaç olan insan. İman, ahlak ve hukukun temel gayeleri (canın, malın, aklın, neslin ve dinin muhafazası) cihetinden insan hiç değişmemiştir. Bugün muamelata dair meselelerin (faize dayalı modern ekonomik sistemin, yeni çıkan karmaşık akit türlerinin veya modernizmin bozduğu kadın-erkek münasebetlerinin) zihinlerde karışıklık oluşturması, İslam’ın asli prensiplerinin eskimesinden değil; içinde yaşadığımız global sistemin İslamî esaslar üzerine inşa edilmemiş olmasından ve bu yeni meseleleri klasik usûlle çözecek ehliyetli âlimlerin azlığından kaynaklanmaktadır.

Günümüzde dünyadan kopuk, sadece klasik medrese müfredatının lafızları üzerinden tahsil gören bir talebenin, modern dünyanın mefhum bombardımanı karşısında itimad-ı nefsi kırılabilmektedir. Osmanlı’nın son devrinde yaşanan aydın savrulmasının daha tehlikeli bir hâli, bugün medrese talebeleri arasında yaşanabilir.

Bu krizden çıkış, nasslardan taviz verip dini modern felsefelere uydurmakla (modernizm / tarihselcilik) mümkün değildir. Çıkış yolu, hem medrese ilimlerine vakıf olan hem de modern dünyanın ilim ve fikir sistemini içeriden tanıyan Müslüman ilim adamlarının yetişmesidir.

Nitekim hem klasik usulde İslamî ilimleri tahsil etmiş hem de fen ilimlerinde ihtisas yapmış olan son devir ilim adamlarından Hüseyin Hilmi Işık Efendi’nin çizdiği “ideal din âlimi” portresi, bu krizin reçetesini vermektedir: “Din âlimi olmak için, zamanın fen bilgilerini iyi bilmek, fen ve edebiyat fakültelerinden diploma alıp, ayrıca doktorası, ihtisası olmak, Kur’an-ı kerimi ve manalarını ezberden bilmek, binlerce hadîs-i şerîfi ve manalarını ezbere bilmek, İslâm’ın yirmi ana ilminde mütehassıs olmak ve bunların kolları olan seksen ilmi iyi bilmek, bu ilimlerde ictihad derecesine yükselmek, dört mezhebin inceliklerini kavramış olmak, tasavvufun en yüksek derecesi olan vilâyet-i hassa-i Muhammediyye denilen kemale erişmiş olmak lâzımdır.” Zamanın fen ve sosyal ilimlerinde doktora seviyesinde ihtisas sahibi olup, modern düşüncenin sınırlarını ve zaaflarını bizzat gören bir medrese talebesi, pozitivizmin ve rasyonalizmin büyüsüne kapılmaz; bilakis elindeki İslamî ilimlerin ve nassların ne kadar sağlam ve zamanüstü bir kıymete sahip olduğunu idrak eder.

İslâmiyetin yayılmasının tarihî ve içtimaî sebeplerini araştırmak başka, onun hak olup olmadığını tespit etmek başkadır. Bir dinin insanların ihtiyaçlarına cevap vermesi, onun ilâhî olmadığını göstermez. Çok yayılması tek başına doğruluğunun delili olmayacağı gibi, yayılmasının yavaşlaması da yanlışlığının delili olmaz. İmanımızı nüfus istatistikleri üzerine kuramayız.

Asıl mesele, “çağa uymak” derken neyi kıstas aldığımızdır. Bugün kabul gören bir düşünce, yalnızca bugün kabul gördüğü için doğru olmaz. İçinde yaşadığımız asrın da doğruları, yanlışları, ön kabulleri vardır. İslâmiyeti sorgularken asrın kabullerini sorgulamadan doğru sayarsak, daha araştırmaya başlamadan hükmümüzü vermiş oluruz.

“Bilim, felsefe ve rasyonalizm” de tek bir şey değildir. Tecrübe ve müşahede ile kuvvetle doğrulanmış bir hükümle, bir filozofun varlık hakkındaki görüşü aynı malumat derecesini taşımaz. Mesela tabiat hadiselerinin nasıl gerçekleştiğini açıklamakla “Tabiattan başka hiçbir gerçeklik yoktur” demek farklı iddialardır. İkincisi ayrıca temellendirilmesi gereken felsefî bir hükümdür.

Ehl-i sünnetin hareket noktası, doğru akılla sahih vahyin hakikatte tenakuz etmeyeceğidir. Zahirde bir tearuz varsa da usulde bunu giderme yolları vardır. O yüzden din akla vurulmaz ama hükmünü kabul ederken akıldan istifade etmekten de geri durulmaz. Yani din akli değil naklidir, ama bu nakil akla muarız değildir. Mesele nakille aklı hangi mevkiye oturttuğumuzdadır. Mesela bir mucize, keramet veya ferasetin gerçekleşmesi naklidir. Salt akıl bunu reddeder. Ama fizik kaidelerini koyanın Allahü Teâlâ olduğu, istediği zaman bunu kaldırmaya kadir olduğu, kaldırdığı zaman ise mucize, keramet veya ferasetin gerçekleşmesi tabiîdir, aklen de muteberdir. Binaenaleyh “Bilimin ortaya koyduğu gerçeği inkâr edin ki imanınız korunsun” denilemez. İmam Gazâlî, el-Münkız mine’d-dalâl’de, astronominin hesapla ortaya koyduğu hususları din namına reddeden kimsenin dine zarar verdiğini açıkça beyan eder. Aynı eserinde, matematikteki muvaffakiyyetinden dolayı bir filozofun metafizik görüşlerini de aynı katiyyette kabul etmenin yanlışlığına dikkat çeker.

“Bugün dininizi kemale erdirdim” âyet-i kerimesine gelince: Dinin tamamlanması, sonraki asırlarda karşılaşılacak her meselenin hükmünün tek tek bir kitapta yazılı olması demek değildir. Yeni meseleler, tamamlanmış dinin delilleri ve usulüyle ele alınır. Ancak bunu mutlak ictihadla karıştırmamak iktiza eder. Nitekim dine ait yeni meselelerin hükmü; tahric, tercih ve tenkih usulüyle bi't-tabi verilebilir, insanların bu husustaki müşkilatı giderilebilir.

Bugünkü medreselerin vaziyetine gelince, -kendini sair ilim dallarında da yetiştiren mümtaz ve zü'l-cenaheyn hocalar müstesna- buradan kamil manada fayda beklemek abesle iştigaldir. Zira ekseri medreselerde Kur'an-ı Kerim, sarf, nahiv ve islami ilimlerin bidayeti mesabesindeki birkaç metin dışında bir tedrisat yapılmamaktadır. Yani bu medreseler bırakın asrın suallerine ve meselelerine cevap üretmeyi, 500 sene evvelki muadillerinden bile geri vaziyettedir. Dahası bugünkü medreselerin neredeyse tamamına yakınında müsbet ilimlere dair bir tedrisat yapılmamaktadır. Öyleyse asrın tehlikelerine karşı buralardan mukabil argümanlar husule gelmesini veya fayda hasıl olmasını beklemek boştur. Zaten bunlara karşı argüman üretmek de bir yere kadardır. İman nasip işidir. Bundan sonrası -ala kaderil imkan- itikadını, amelini ve ahlakını muhafaza etmeye bağlıdır. Alim bulunmayan yerde, önceki alimlerin kitapları, yazıları ve sohbetleri okunmalıdır. Çoluk çocuğunu zararlı neşriyattan ve müfsitlerden uzak tutmalı veya tutmaya çalışmalıdır. Bunun için de salih müslümanlarla beraber bulunmalı, işini, eşini ve arkadaşını ona göre seçmelidir. Gerisi takdir-i ilahidir.


16 Kasım 2026 Pazartesi
Alakalı Başlıklar